Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zaburzenia odżywiania, czyli gdy jedzenie staje się wrogiem

Artykuł | 14 maja 2021 | NR 49
52

Istnieje cienka granica pomiędzy pożądaną niską masą ciała, która wpływa pozytywnie na wynik w kolarstwie, a chudością, która niszczy zdrowie fizyczne i psychiczne. Zaburzenia odżywiania, dotykające zarówno kobiety, jak i mężczyzn, są jedną z najczęstszych patologii psychiatrycznych.

Według Yannis Karrer z Kliniki Psychiatrii, Psychoterapii i Psychosomatyki w Zurychu charakteryzują się one wysoką śmiertelnością: 4% z powodu jadłowstrętu psychicznego, 3,9% dla bulimii (BN) i 5,2% dla zaburzeń odżywiania się innych niż określone. Trudniej jest określić wielkość grupy osób mających zaburzenia. Trudność w oszacowaniu skali tego problemu wynika z braku ujednoliconego systemu klasyfikacyjnego oraz jego ciągłej ewolucji, co wpływa na problemy w identyfikowaniu nieprawidłowości związanych z odżywianiem sportowców. Dodatkowo brak przekazywania wiedzy o przyczynach, przebiegu i leczeniu zaburzeń osobom z najbliższego otoczenia wyczynowców – takim jak sztab szkoleniowy – może skutecznie osłabić czujność i nie wzbudzać podejrzeń o jakichkolwiek problemach zdrowotnych. Wśród przyczyn takiego stanu naukowcy wymieniają również brak wiedzy o negatywnym oddziaływaniu niedożywienia na przejawiane możliwości wysiłkowe. Świadomość ta byłaby przydatna w profilaktyce.
Złożoność problemu odżywiania została poddana próbie oceny i klasyfikacji przez Międzynarodową Klasyfikację Chorób (klasyfikację medyczną sporządzaną przez Światową Organizację Zdrowia o nazwie ICD-10 i zaktualizowanej wersji ICD-11) oraz przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (DSM-4 i DSM-5, które to wytyczne obowiązują również w armii NATO).
Ich wspólnym mianownikiem jest przedstawienie zaburzeń odżywiania jako specyficznych (obejmują jadłowstręt psychiczny – anoreksję psychiczną oraz żarłoczność – bulimię psychiczną) i niespecyficznych, które są bardziej złożone (zespół napadowego objadania się, zespół nocnego jedzenia, bigoreksję – określaną jako dysmorfię mięśniową oraz np. ortoreksję – patologiczne koncentrowanie się na zdrowym odżywianiu, które prowadzi do niedożywienia).

POLECAMY

Etiopatogeneza

Czynniki wywołujące zaburzenia odżywiania dzieli się na trzy typy: determinujące, wyzwalające i podtrzymujące. Większość z nich może być wspólna lub zbliżona dla większości typów zaburzeń odżywiania, jak np. dla jadłowstrętu i bulimii, ale jednocześnie powinna być dokładnie diagnozowana przez specjalistów.
W przypadku anoreksji zauważono, że istotną rolę w jej pojawieniu się może odgrywać obciążenie genetyczne oraz zaburzenia w wydzielaniu neuroprzekaźników (np. serotoniny – hormonu szczęścia). Częściej chorują na nią też osoby introwertyczne, żyjące według ustalonego schematu, unikające ryzyka i słabo adaptujące się do zmian. Również egocentrycy i perfekcjoniści częściej ulegają niewłaściwym wzorcom żywieniowym i wykazują niewłaściwe postrzeganie własnego ciała.
W przypadku młodych sportowców istotnym czynnikiem predestynującym staje się otoczenie, szczególnie najbliższe, jak rodzina. Wzmacnianie modelu szkolenia mistrzowskiego (skoncentrowanego na jak najlepszym wykonaniu zadania przez daną osobę, niezależnie od porównań z innymi) zamiast zadaniowego (ukierunkowanego na osiągnięcie wyniku, a nie samodoskonaleniu) może chronić przed wygórowanymi wymaganiami oraz tworzyć przyjazny rozwojowi młodego sportowca klimat. Nadmierne pobudzanie aspiracji dziecka, szczególnie przez apodyktycznych i nadopiekuńczych rodziców oraz stawianie wygórowanych oczekiwań przyczynia się do braku pewności siebie, pojawienia się lęków przed przytyciem i problemów z własnymi emocjami, szczególnie tymi trudnymi, jak złość, agresja, zazdrość.
Według José Murosa i jego zespołu naukowego, którzy w 2020 r. przedstawili wyniki badań nad prawdopodobieństwem wystąpienia zaburzeń odżywiania w grupie hiszpańskich kolarzy i triathlonistów oraz w grupie kobiet, czynnikami i mechanizmami wyzwalającymi zaburzenia odżywiania w sporcie mogą być również płeć, wiek, masa ciała oraz uprawiana dyscyplina sportu.
Zaburzanie częściej notowano u kobiet niż mężczyzn, a uczestnictwo w rywalizacji sportowej w znacznym stopniu przyczyniało się do występowania nieprawidłowych zachowań żywieniowych w porównaniu z grupą osób nieaktywnych fizycznie. Dotyczyło to szczególnie młodszych zawodników i o większej masie ciała. Rzadsze incydenty notowano u triathlonistów niż u kolarzy, co może wynikać z charakteru wykonywanego wysiłku, ale autorzy przychylali się bardziej do uwarunkowań społecznych i kulturowych.
Inni naukowcy wskazują, że mężczyzn cechuje lepsze ukrywanie zmian w żywieniu, przez co późniejsze jest rozpoznanie choroby. Ponadto mężczyźni rzadziej niż kobiety szukają pomocy u specjalistów, natomiast częściej wykonują wyczerpujące ćwiczenia jako środek do osiągnięcia wymarzonej sylwetki. Grupa sportsmenek stawia za to na stosowanie środków przeczyszczających, odwadniających oraz częstą kontrolę masy ciała.
W przypadku sportowców dużą rolę odgrywa również stosowanie niewłaściwych diet, wymogi utrzymania szczupłej sylwetki oraz specyficzne dla dyscyplin zachowania, takie jak np. zbijanie wagi w sportach walki (połączenie wysiłku z brakiem podaży płynów i pokarmu oraz zanurzaniem ciała w kąpielach solankowych).
Anoreksja sportowca, określana w grupie kobiet jako zespół triady, definiowana jest od 2007 r. roku jako współwystępowanie trzech czynników: niskiej dostępności energii, zaburzeń miesiączkowania oraz obniżonej gęstości mineralnej kości (częstej przyczyny wysiłkowych złamań kości). Problem zbyt niskiej podaży energetycznej zauważono jednak też u zawodników, szczególnie u skoczków narciarskich. To stało się przyczynkiem do przedstawienia w 2014 r. przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski problemu względnego niedoboru energii (Relative Energy Deficiency in Sport – RED-S) również w grupie mężczyzn. Podkreślono, że poza typowymi dla grupy kobiet zaburzeniami miesiączkowania i osłabienia struktury kości, u zawodników rejestruje się obniżenie odporności, zaburzenia endokrynologiczne, metaboliczne lub psychologiczne.

Sygnały ostrzegawcze

Chorzy często nie dopuszczają do siebie myśli o tym, że są chorobą dotknięci. Wypieranie sygnałów ostrzegawczych, np. wywoływanie wymiotów, jest racjonalizowane wizją osiągnięcia sukcesu sportowego. Stąd tak ważna jest rola otoczenia, które odpowiednio szybko zauważy symptomy zaburzeń odżywiania i wprowadzi prozdrowotne zmiany.
Pierwszymi sygnałami są niedobory pokarmowe, skutkujące słabszą kondycją skóry, włosów i paznokci oraz istotnie zmniejszoną masą ciała. Osoby z zaburzeniami odżywiania, szczególnie anorektycy, przejawiają słabszą odporność na niskie temperatury, co wynika z braku termoizolacji i zaburzeń termoregulacji, jaką gwarantuje tkanka tłuszczowa. Obrzęki, miopatie mięśniowe to przy zaburzeniach neurologicznych (trudności w koncentracji, depresja, zaniki istoty białej) najczęstsze symptomy choroby. Zmiany notowane są również w układzie krążeniowym, np. bradykardia (spowolnienie częstotliwości skurczów serca) oraz hipotensja (obniżenie ciśnienia tętniczego). Lista problemów jest dłuższa: problemy z trawieniem pokarmów, uczucie pełności i wzdęcia, podwyższone stężenie cholesterolu we krwi, kortyzolu, mocznika, hipoglikemia, niedokrwistość i zaburzenia wodno-elektrolitowe zatrzymujące wodę w organizmie. Wycofanie społeczne wraz ze zniszczeniem szkliwa i jakości zębów oraz sygnalizowane miopatie i kardiomiopatie powinny brzmieć jak alarm dla osób z otoczenia sportowca. Do tego unikanie wspólnych posiłków, częste pomiary masy ciała, nadmierna fascynacja odżywianiem i sylwetką oraz restrykcyjne ważenie spożywanych posiłków powinny być jednoznaczne ze stwierdzeniem, że znaczenie jedzenia jest już niewłaściwe i może pociągać za sobą negatywne konsekwencje.
Problemy z bulimią nie omijają kolarzy, wśród których niska masa ciała jest szczególnie pożądana. Słoweński kolarz Jani Brajkovič przyznał się do bulimii i przymusu specjalistycznego żywienia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań czasopisma "bikeBoard"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy